Son Haberler
Ana Sayfa / Kapak Dosyası / Karma Yem Üretiminde Proses

Karma Yem Üretiminde Proses

Yem fabrikasında üretimin ve kalitenin belirlenmesindeki en önemli parametre izlenebilirliktir. İzlenebilirliği tam anlamıyla sağlamak için yazılı kayıt sistemleri bulunmalıdır. Olası bir problemde ürünün piyasadan geri çekilmesi durumunda hızlı ve etkin bir şekilde problemin kaynağının bulunması için izlenebilirlik çok önemlidir.foto1ff

Ertuğrul YILMAZ
Veteriner Hekim

Yem sanayi alanında daha yeni yeni kullanılmaya başlayan proses kelimesi aslında tarladan sofraya olan gıda zincirinde çok da anlamlı hâle gelmeye başlamıştır. 2014 yılında yayımlanan Yem Sektörü için İyi Üretim Uygulamaları ve Yem Hijyeni Kılavuzu ile birlikte proses kelimesi tam anlamıyla yem sektöründe de geniş yankı uyandırmıştır. Yem kelimesi denilince aklımıza gıda gelmelidir. Bu yüzden yemin üretiminden teslimatına kadarki safhada bir dizi prosesler zinciri bulunmaktadır. Yem üretim prosesinin amacı, üretmiş olduğumuz karma yemleri kontrollü şartlar altında üretmektir.

Yem fabrikalarında bu proseslerin oluşturulup kayıt altına alınması gerekmektedir. Bu yüzden tehlike analizleri ve kritik kontrol noktalarının belirlenmesi ve prosesler zincirinin oluşturulması gerekmektedir. Bu proseslerin uygulanıp kontrol altına alınması için en az 5 kişiden oluşan bir Yem Güvenliği ve Yönetim Sistemi Ekibi kurulmalıdır. Bu ekip arasında yapılacak olan bir iç yazışma formu ile bu ekibin bir yönetim lideri seçilmelidir. Oluşturulan bu ekip, birbirlerini yıllık iç denetimlerle kontrol etmelidirler. Bu denetimin sonuçları iç tetkik sonuç raporuna işlenerek işletmedeki bölümlerin sorunları ve yapmış oldukları yanlışlıklar çözülüp kontrol altına alınacaktır. Görülen uygunsuzluklar, iç tetkik uygunsuzluk raporuna işlenerek sorunlar giderilmeye çalışılır. Böylelikle yem güvenliği ve yönetim sisteminin ilk aşamaları oluşturulmuş olur.

Bu aşamadan sonra atılacak ikinci adım iş akış şemaları ve görevlendirme bölümlerinin hazırlanmasıdır. İş akış şeması üzerinde kritik kontrol noktalarının, operasyonel ön gereksinim doğrulama planlarının ve ön gereksinim doğrulama planlarının oluşturulması gerekir. Kritik kontrol noktaları belirlenirken bir yem fabrikası için en kritik bölümler olan, olmazsa olmaz dediğimiz bölümler ve bu bölümlerin kritik sınırları (limitleri) göz önünde bulundurulup her üretim anında yani her partide kayıt altına alınması gerekir. Kritik kontrol noktalarının en az 4 adet olması gerekmektedir. Kritik kontrol noktaları, tehlikeleri uzaklaştıracak veya kabul edilebilir seviyelerde tutabilecek ve başarısızlık durumlarında tehlikeyi kontrol edebilecek işlem veya prosedürün olmadığı yerler için belirlenen noktalardır. Kontrol noktalarının “kritik” olup olmadığının tespiti bir karar ağacı kullanılarak yapılabilir. Bir yem fabrikasında kritik kontrol noktası olarak ham madde mikotoksin kontrolü ve son ürün olan karma yemin mikotoksin kontrolü kritik kontrol noktaları arasında yer almalıdır. Bir yem fabrikasında özellikle depolama koşulları en riskli aşamalardandır. Siloların her ham madde bitiminde mantar ve böceklere karşı ilaçlanıp, belirli bir süre havalandırılması gerekir. Tüm depolama şartlarında ortam sıcaklığının 18 derece altında tutulduğu, dışarıdan herhangi su ve oksijen girişinin olmayacak şekilde kapalı olduğu, silolarda bir üst sınır belirlendiği depolama koşulları en ideal koşullardır. Silolarda üst sınır belirleme aslında çok bilinmeyen ancak çok büyük hatalara neden olan bir detaydır. Özellikle silonun üst kısmı ile temas eden ham madde, zamanla silonun üst dış kısmında sıcaklıktan dolayı içeride bulunan ham maddenin, silonun üst kısmıyla temas eden bölgesinde terlemeler meydana gelir ve dolayısıyla üst kısımda başlayan bir mikotoksin üremesi o silodaki tüm ham maddeye yayılabilir. İşletme içinde son ürün olan paketlenmiş karma yemlerin duvarla teması engellenip, tahta ızgaralar üzerinde istiflenip, yüksek istiflemelere karşı nem göçünden korumamız gerekir. Bu yüzden hem ham madde giriş kontrolü hem de son ürün karma yemde parametreler oluşturulup, formlarla kontrol altına alınması gerekir (Tablo 1). Bu şekilde tam bir izlenebilirlik ve olası bir problemde ürünün piyasadan geri çekilmesi sağlanabilir. Bir diğer kritik kontrol noktası da pelet presi kondüsyonerindeki toz yeme verilen buharın, buhar sıcaklığı ve basıncı olmazsa olmaz bir kritik kontrol noktasıdır. Pelet presinin sıcaklığı hem bazı mikrobiyal etkenlerin ortadan kalkmasını hem de toz formdaki yemin uygun pelet formunu almasını sağlar. Ön gereksinim doğrulama planları, tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları sistemi için gereksinim duyulan temel şartlardır. Temizlik programları ve hijyen denetimleri, işletmeye ait iş akış prosedürleri ve talimatları yem fabrikalarında en başta gelen ön gereksinimlerdir.
Yem fabrikasında üretimin ve kalitenin belirlenmesindeki en önemli parametre izlenebilirliktir. İzlenebilirliği tam anlamıyla sağlamak için yazılı kayıt sistemleri bulunmalıdır. Bu kayıt sistemlerinde işletmeye temin edilen yem ham maddelerinin tedarikçileri, parti numaraları, analiz sonuçları, işlem görmüş bir ham madde ise ne tür işlem gördükleri hakkındaki bilgiler kayıt edilmelidir. Bunlara ilaveten ambalaj malzemeleri ve girişi yapılan her ham maddeye izlenebilirliği tam anlamıyla sağlamak için malzeme giriş numaraları verilmelidir. Ham maddeler ve diğer yem katkı maddeleri yeme dönüştürüldükten sonra ürünün üzerinde etiket bilgilerinin tam ve anlaşılır olması gerekir. Olası bir problemde ürünün piyasadan geri çekilmesi durumunda hızlı ve etkin bir şekilde problemin kaynağının bulunması için izlenebilirlik çok önemlidir (Tablo 2). Bu yüzden işletmeye gelen ham maddelerin fiziksel, kimyasal ve biyolojik analizlerinin yapılması gereklidir. Aynı şekilde üretilen karma yemden de numuneler alınıp incelenmelidir.
Yem fabrikalarında proses, ham maddenin kabulünden başlayıp karma yemin(ürünün) tüketiciye ulaştırılmasına kadar ki tüm evrelerden oluşmaktadır. Ham madde kabulü prosesi gerçekleştirildikten sonra taşıyıcı sistemlerle ham maddeler otomasyon sisteminde yem yapılmak üzere silolara ya da diğer depo yerlerine taşınır. Daha önce uzman kişi tarafından rasyon programında hazırlanan formülasyon otomasyona aktarılır ve üretim tam anlamıyla başlamış olur. Her ürünün belirli bir kodu vardır. Bu kod ile dozajlama, mikrodozajlama, kırma-öğütme, karışım, melas-yağ ilavesi bölümlerinden geçerek pelet formuna dönüşmek üzere pelet presine gelir. Ham maddenin alımından yemin paketlenmesine kadar ki tüm evrelerde oluşabilecek tozların kontrol altına alınması gerekir.Bunun nedeni ise geçmişte Çin Harbin tekstil fabrikasında, Texas buğday silosunda, Norveç balık yemi fabrikasında meydana gelen toz patlamalarıdır.Bu nedenle hem bu tehlikeyi ortadan kaldırmak hem de oluşan tozu tekrar üretime kazandırmak adına toz toplama ve kontrol sistemleri kurulup belirli periyotlarda bakımlarının yapılması gerekir.Tozun oluşturabileceği tehlikenin yanında bir de metal, taş ve yabancı maddeler fabrikanın üretim prosesinin aksamasına neden olur. Bu nedenle mıknatıslar, metal detektörler, elekler, ayırıcılar ve sensörler kullanılır. Son zamanlarda bu tehlike unsurlarına bir de kamyon ve kamyon şoförü eklenmiştir. Biyolojik etkenlerin çiftliklerden fabrikalara taşınmasını ve yem nakliyesi yapmadan önce nakliyesini gerçekleştirmiş olduğu tehlikeli maddelerin yeme bulaşması ayrıca bir tehlike unsurudur.

Proseslerin etkin şekilde işlemesinde kullanılan makine ve ekipmanların kalibrasyonunun da belirli periyotlarla yapılması gerekir. Fabrikada bulunan tüm makine ve ekipmanlar için makine bakım planları oluşturulmalıdır. Değirmen, buhar kazanı, kovalı elevatörler, zincirli konveyörler, helezon götürücüler, bantlı taşıyıcılar, pnömatik taşıyıcılar, karıştırıcılar, pelet presi disk ve ruloları bunlardan birkaçıdır (Tablo 3).
Karıştırma prosesinde ise dikkat edilecek husus yapılacak olan yemin çeşidine göre ve o yemde kullanılan ham maddelerin özelliklerine göre karıştırma süreleri belirlenmelidir. Homojen bir karışım sağlanmaz ise yem formülasyonunun tam olarak yapılamadığı ve ürün kalitesinde sorunlar olacağı anlamına gelmektedir. Homojenite testi izleme maddesi belirlenerek yapılan bir testtir. Homojenite testinden alınacak numune karıştırıcının boşaltılmasına yakın bir zamanda belirli aralıklarla partinin tamamından en az 8 adet numune alınarak yapılır ve alınan numuneler numaralandırılmış kaplara sırasıyla konulur. Elde edilen sonuçlarda varyasyon katsayıları oluşturulur. Hedeflenen varyasyon katsayısı %10 dan düşük bir varyasyon katsayısıdır. %10’nun üzerindeki rakamlarda karıştırıcı temizliği, aşınmışlığın ve karıştırma sürelerinin gözden geçirildiği düzeltici-önleyici faaliyetler formu hazırlanıp, uygulanmalıdır. Bu nedenle homojenite testi en az 6 ayda bir kesinlikle yapılmalıdır.

Pelet presine gelen yem de dikkat etmemiz gereken noktalar ise, kondisyoner, disk ve disklerin bakımı, rulo ayarları, buhar sıcaklığı ve basıncıdır. Pelet yemin üniform bir yapıda olması ve pelet yapısında tozlanmanın önlenmesi için rasyonda kullanılan ham maddelerin peletlenme katsayılarının bilinmesi gerekir. Bunun yanında son zamanlarda yem fabrikalarında yaygınlaşan pelet dayanıklılığını belirli periyotlarda ölçen makine ve ekipmanlar bulunmaktadır. Pelet presi prosesinde kondüsyonerde uygulanan buhar hem yemin kayganlığını arttırır, hem de sürtünmeyi azaltarak ham maddelerin yapısında bulunan pelet bağlayıcı olabilecek maddeleri ortaya çıkarır (buğday gluteni gibi). Pelet yem üretiminde toz yeme uygulanan buhar toz yemde kuru nokta bırakmayacak şekilde uygulanmalıdır. Genelde yüksek nişasta içeren yemlerde peletleme sırasında istenen 80-88 derecelik sıcaklığın oluşabilmesi için daha fazla miktarda buhar uygulanması gerekir. Bunun nedeni ise yem partiküllerinin dış yüzeyinde oluşan nişasta jelatinizasyonun dayanıklı peletler için gerekli olan partikül içi bağların oluşumunu olumsuz etkilemesidir. Bu yüzden karma yemin kondüsyonerde kalma süresi, uygulanan buhar basıncı ve sıcaklığı önemlidir. Toz yemin kondüsyonerde kalma süresi minimum 30 saniyedir. Bu süre 4-5 dakikaya kadar uzayabilir. Bu süre toz yemin nişasta oranı, protein miktarı, vitamin-mineral katkıları ve ilave edilen yağ miktarına göre değişir. Pelet üretiminde 241-276 kPa civarı bir basıncın uygun olduğu, düşük basınç uygulanması durumunda öğütülmüş ham maddelerde su birikimini arttırarak öğütücüde tıkanmaya yol açacağı bildirilmiştir.

Soğutucu sistemi prosesinde sıcak yemler soğutucu da hava hareketi yardımıyla kurutulup sıcaklığı düşürülür. Soğutucu bölümünde etkin bir şekilde sıcaklığı düşürülmeyen yem hem kısa sürede bozulabilir hem de istenen pelet boyutunda ve çapında olmayabilir. Peletlerin soğutucu içerisinde hızlı bir şekilde soğutulması pelet yüzeyinden daha fazla su ve sıcaklığın kaybolmasını, peletin iç kısmında daha fazla su kalması ve sıcaklığının yüksek olmasına neden olur. Bu da pelet yüzeyinde sonradan oluşan pelet içerisinde kalan suyun oluşturduğu kılcal çatlamalara neden olur.

Torbalama işleminde istenen en önemli fonksiyon ise, hız, hassasiyet, düşük arıza sıklığı ve kolay kullanım olarak sıralanabilir. Torbalama sisteminde dakikada torbalanan çuval sayısı ve hassasiyet düzeyi üretimi doğrudan etkileyen unsurlardır.

Tüm bu oluşturulan üretim prosesleri ile;
-rasyon programında hedef hayvanların ihtiyaç duydukları besin maddelerine göre hazırlanan yem formülasyonunun,
-üretim aşamasında bu formülasyonun kabul edilebilir sapmalarla hazırlanıp,
-hedef canlıya sunulmasını amaçlıyoruz.
Bu üçlüyü sağlamak için proseslerin kontrol edilmesi olmazsa olmazdır.

REFERENCES / KAYNAKLAR:
– Abdollahı M, Ravındran V, Svıhus B, Animal Feed Science and Technology, 2013, 179(1):1-23
– Farahat M, Kaliteli Yem Peletleri… Anlamlı Mı ? , Feed Planet Dergisi,2018
– Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü, Yem Sektörü İçin İyi Üretim Uygulamaları ve Yem Hijyeni Kılavuzu, 2014
– HAIBA N.O., GÜMÜŞ E, KÜÇÜKERSAN S, Pelet Yem Kalitesini Etkileyen Faktörler, Türkiye Yem Sanayicileri Birliği Dergisi, 2017
– Oğuz H, Mikotoksinler ve Önemi, Türkiye Klinikleri J Vet Sci Pharmacol Toxicol-Special Topics 2017;3(2):113-9
– Yalçın S, Yem Güvenliği Yönetim Sistemi, Bıx Kurumsal
– Yılmaz E, Yem Üretiminde Proses, Alternatif Yayıncılık Proses Dergisi ,2018

Bir önceki yazımız olan "Küçük İşletmeler için Haylaj Yapım" başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.

Kontrol edin

kapakdosyasi

Balık Yemi Üretimi, Üretim Teknolojileri ve Katkıları

Küresel balık yemi piyasasının toplam büyüklüğü hangi rapora bakıldığına göre değişiklik gösteriyor. Ancak çoğu raporun …